Oleh: Azizul Farhan
Kita pernah bagi kuasa kepada orang awam untuk tentukan hidup mati seseorang pesalah. Tapi kita silap. Silap besar. Dan dari kesilapan itulah, Malaysia terus buang sistem juri sampai hari ni tak guna langsung lagi. Bukan sebab kita tak percaya rakyat, tapi sebab sejarah dah ajar bila emosi jadi hakim, kadang kebenaran pun boleh mati.
Kalau nak tahu, kes terakhir yang guna sistem juri kat Malaysia adalah kes Mona Fandey. Nama yang cukup sinonim dengan dunia mistik, pembunuhan, dan… sistem keadilan yang gagal kenal pasti siapa yang betul-betul bersalah. Kes ni menjadi turning point dalam sejarah undang-undang Malaysia.
Kes berlaku pada tahun 1993. Dato’ Mazlan Idris, seorang ahli politik UMNO dari Pahang, ditemui mati. Mayatnya dikerat 18 bahagian, ditanam dalam simen kat rumah Mona Fandey.
Cerita pun penuh unsur pelik macam mandi bunga, air jampi, kepala ditetak. Yang buat? Juraimi, pembantu Mona dan Affandi. Tapi yang merancang? Mona dan suami dia. Siapa mastermind sebenar?
Dalam kes ni, ketiga-tiganya dihadapkan ke Mahkamah Tinggi Temerloh. Tapi bezanya waktu tu keputusan bukan dibuat oleh hakim, tapi oleh tujuh orang juri. Orang awam. Netizen versi analog.
[Apa Itu Sistem Juri?]
Sistem juri ni konsep dia mudah. Dalam kes jenayah berat seperti bunuh, satu panel terdiri daripada orang awam yang dipilih secara rawak akan dengar perbicaraan, nilai bukti dan putuskan sama ada tertuduh bersalah atau tak.
Hakim cuma urus perjalanan kes dan beri hukuman bila juri dah buat keputusan. Tapi kuasa untuk hukum, kuasa sebenar, terletak di tangan juri.
Juri bukan peguam, bukan hakim. Mereka hanya rakyat biasa. Mereka tak ada latar belakang undang-undang. Tapi mereka yang tentukan hidup mati orang lain dalam mahkamah.
Dalam kes Mona Fandey, tujuh juri dipilih. Dan mereka inilah yang akhirnya jatuhkan hukuman gantung sampai mati kepada ketiga-tiganya iaitu Mona, suaminya Affandi dan Juraimi.
[Adakah Juraimi Benar-Benar Bersalah?]
Inilah turning point yang menyentap kepercayaan kita terhadap sistem juri.
Ya, Juraimi memang orang yang menetak kepala Dato’ Mazlan. Tapi dia tak buat atas kehendak sendiri. Dia sendiri mengaku masa tu dia dalam keadaan separa sedar. Dipukau. Diberi air jampi. Tak ada motif. Tak tahu apa yang berlaku. Dan bila dia sedar, semua dah berlaku.
Keterangan dia disokong pula oleh Affandi sendiri yang dengan bangga cakap dia kawal minda Juraimi guna jampi. Siap kata dia sentuh bahu Juraimi supaya lupa dan sentuhan kedua baru kembalikan ingatan. Gila. Tapi logik dalam dunia mistik mereka.
Ikmal Hisham, peguam bela Juraimi, berhujah kuat yang ni bukan kes bunuh dengan niat. Kalau ikut prinsip undang-undang, pembunuhan hanya jadi jenayah bila ada dua benda iaitu perbuatan (actus reus) dan niat (mens rea).
Dalam kes Juraimi, perbuatan tu jelas, tapi niat tu tak ada. Kalau tiada niat, tak sepatutnya dihukum bawah Seksyen 302 Kanun Keseksaan yang hukumannya ialah gantung sampai mati. Sepatutnya tukar ke Seksyen 304 iaitu pembunuhan tanpa niat yang boleh dikenakan hukuman penjara atau denda.
Tapi semua hujah ni walaupun masuk akal ditolak oleh juri. Mereka dah terpengaruh. Masa tu, media dah penuh dengan cerita seram.
Mona Fandey jadi watak utama di akhbar. Ada unsur mistik. Ada sensasi. Ada pengaruh pop culture. Dan malangnya, juri yang duduk dalam bilik keputusan tu semua orang awam yang mungkin dah terbiasa baca surat khabar tiap pagi.
Bila masuk ke mahkamah, mereka dah ada imej siap-siap siapa yang jahat, siapa yang kena gantung.
[Sebab Itu Sistem Juri Dibuang]
Selepas kes Mona Fandey, Malaysia tamatkan terus penggunaan sistem juri. Takde lagi. Habis. Tamat. Hakim je yang buat keputusan.
Sebab utama?
Sebab emosi rakyat tak boleh jadi pengganti kepada keadilan. Bila rakyat dibenarkan buat keputusan, tapi mereka tak ada pengetahuan undang-undang, tak ada kebal dari pengaruh luar dan tak boleh asingkan emosi dari fakta. Maka keputusan jadi berat sebelah.
Dan dalam kes Mona Fandey, kita mungkin silap hukum seseorang yang tak sepatutnya dihukum gantung.
Negara lain pun banyak dah tolak sistem juri. India berhenti guna 1959. Singapura pun stop 1969. Sebab masalah yang sama iaitu terlalu mudah dipengaruhi.
Malah ada kes di UK, juri guna Ouija Board dalam kamar bicara untuk tentukan keputusan kes. Guna roh. Bukan bukti.
