Oleh DR AZRIE AZEH
Perkembangan berhubung kedudukan Datuk Seri Najib Tun Razak pada 18 September 2026 membuka satu lagi babak penting dalam perbahasan mengenai kuasa pengampunan, sempadan kuasa institusi serta kedudukan kedaulatan undang-undang dalam sistem Raja Berperlembagaan Malaysia.
Pada hari tersebut, Yang di-Pertuan Agong, Sultan Ibrahim, memberikan pengampunan bersyarat kepada Najib yang membolehkan beliau menjalani baki hukuman penjara semasanya di bawah tahanan dalam rumah sehingga 23 Ogos 2028, tertakluk kepada syarat yang ditetapkan, termasuk bayaran denda RM50 juta. Keputusan tersebut dibuat dalam Mesyuarat Lembaga Pengampunan bagi Wilayah-Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya yang ke-64.
Perkembangan ini berlaku selepas Mesyuarat Lembaga Pengampunan pada 11 September 2026 menangguhkan pertimbangan terhadap permohonan pengampunan Najib ke mesyuarat berikutnya. Pada 18 September, Menteri di Jabatan Perdana Menteri (Wilayah Persekutuan), Hannah Yeoh, dan Peguam Negara, Tan Sri Mohd Dusuki Mokhtar, hadir dalam mesyuarat berkenaan.
Menariknya, sebelum mesyuarat tersebut berlangsung, satu dokumen yang didakwa sebagai perintah tahanan dalam rumah telah tersebar di media sosial. Hannah Yeoh menafikan bahawa beliau pernah menandatangani dokumen tersebut dan menyatakan bahawa laporan telah dibuat kepada pihak berkuasa.
Rangkaian peristiwa ini memperlihatkan bahawa isu Najib tidak lagi dapat difahami semata-mata sebagai persoalan pelaksanaan hukuman seorang bekas Perdana Menteri. Ia kini bersilang dengan persoalan yang lebih fundamental mengenai kuasa pengampunan, tatacara perlembagaan, hubungan antara institusi, legitimasi keputusan awam, integriti maklumat serta kepercayaan masyarakat terhadap institusi negara.
Antara keputusan, proses dan persepsi
Polemik ini wajar dipecahkan kepada beberapa lapisan analisis yang berbeza.
Pertama, terdapat persoalan mengenai status dan pelaksanaan hukuman Najib dalam kes SRC International.
Kedua, terdapat persoalan mengenai skop kuasa pengampunan di bawah Perkara 42 Perlembagaan Persekutuan.
Ketiga, terdapat persoalan mengenai kedudukan tahanan dalam rumah sebagai bentuk pelaksanaan baki hukuman.
Keempat, terdapat persoalan mengenai kesan politik dan persepsi awam yang lahir daripada keputusan tersebut.
Kelima, terdapat persoalan mengenai hubungan antara keputusan baharu pada September 2026 dengan litigasi terdahulu berhubung Titah Adendum 2024.
Kelima-lima lapisan ini tidak wajar dicampuradukkan. Jika fakta undang-undang, persoalan perlembagaan, pertimbangan dasar dan tafsiran politik diletakkan dalam satu kerangka tanpa pembezaan yang jelas, perbahasan awam mudah berubah daripada analisis institusional kepada pertarungan naratif.
Najib mula menjalani hukuman pada 23 Ogos 2022 selepas Mahkamah Persekutuan mengekalkan sabitan dan hukuman dalam kes SRC International. Hukuman asal 12 tahun penjara dan denda RM210 juta kemudiannya dikurangkan kepada enam tahun penjara dan denda RM50 juta melalui proses pengampunan pada Januari 2024.
Namun demikian, kedudukan keseluruhan Najib tidak terhad kepada hukuman tersebut. Pada Disember 2025, beliau turut dijatuhi hukuman 15 tahun penjara dan denda RM11.38 bilion dalam satu lagi kes berkaitan 1MDB, dan keputusan tersebut sedang dalam proses rayuan.
Justeru, keputusan tahanan dalam rumah pada September 2026 perlu difahami secara khusus dalam konteks baki hukuman semasa yang berpunca daripada kes SRC International, bukannya sebagai penyelesaian muktamad terhadap semua prosiding jenayah yang dihadapi beliau.
Titah Adendum dan keputusan Mahkamah Tinggi
Di sinilah sejarah litigasi berhubung tahanan dalam rumah perlu difahami dengan ketelitian yang lebih tinggi.
Pada 22 Disember 2025, Mahkamah Tinggi Kuala Lumpur menolak permohonan semakan kehakiman Najib yang antara lain bertujuan mendapatkan pelaksanaan Titah Adendum yang dikatakan membolehkan beliau menjalani baki hukuman di rumah.
Namun, rumusan terhadap penghakiman tersebut perlu dibuat secara tepat.
Mahkamah tidak sekadar memutuskan bahawa Titah Adendum itu “tidak wujud”. Sebaliknya, penghakiman merekodkan bahawa kewujudan Titah Adendum telah menjadi tidak lagi dipertikaikan susulan prosiding di Mahkamah Persekutuan. Persoalan substantif yang perlu diputuskan ialah kesahan dan kebolehkuatkuasaan Titah Adendum tersebut.
Mahkamah Tinggi kemudiannya mendapati bahawa isu tahanan dalam rumah tidak dibincangkan atau diputuskan dalam Mesyuarat Lembaga Pengampunan ke-61 pada 29 Januari 2024.
Menurut penghakiman tersebut, Lembaga Pengampunan telah memberikan nasihat berhubung pengurangan hukuman penjara dan denda, tetapi tidak terdapat pertimbangan mengenai tahanan dalam rumah dalam mesyuarat berkenaan.
Oleh itu, Mahkamah menyimpulkan bahawa Titah Adendum tersebut tidak dibuat menurut prosedur yang ditetapkan oleh Perkara 42 dan tidak boleh dikuatkuasakan.
Ini merupakan perbezaan yang amat penting.
Mahkamah bukan sekadar mempersoalkan isi kuasa pengampunan. Mahkamah meneliti tatacara perlembagaan yang mengawal bagaimana kuasa tersebut dilaksanakan.
Dengan kata lain, persoalan yang timbul ialah bukan semata-mata sama ada kuasa pengampunan wujud, tetapi sama ada kuasa tersebut telah dilaksanakan menurut mekanisme yang ditetapkan oleh Perlembagaan.
Najib kemudiannya menarik balik rayuannya terhadap keputusan Mahkamah Tinggi tersebut pada April 2026.
Perkara 42 dan sifat kuasa pengampunan
Perkara 42 Perlembagaan Persekutuan merupakan titik graviti kepada keseluruhan perbahasan ini.
Bagi kesalahan yang dilakukan di Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, Labuan dan Putrajaya, Perkara 42 memberikan kuasa pengampunan kepada Yang di-Pertuan Agong.
Peruntukan yang sama turut mewujudkan struktur Lembaga Pengampunan bagi Wilayah-Wilayah Persekutuan, yang melibatkan Peguam Negara, Menteri yang bertanggungjawab terhadap Wilayah Persekutuan dan anggota lain yang dilantik.
Perkara 42 juga memperlihatkan bahawa kuasa pengampunan dalam sistem perlembagaan Malaysia mempunyai dua dimensi yang perlu dibezakan tetapi tidak boleh dipisahkan.
Dimensi pertama ialah sifatnya sebagai kuasa pengampunan yang terletak pada Yang di-Pertuan Agong.
Dimensi kedua ialah kewujudan mekanisme perlembagaan yang mengawal proses bagaimana kuasa tersebut dilaksanakan.
Penghakiman Mahkamah Tinggi pada 22 Disember 2025 menegaskan bahawa prerogatif pengampunan merupakan prerogatif diraja, tetapi prerogatif tersebut tidak beroperasi dalam ruang yang terpisah daripada Perlembagaan. Mahkamah menyatakan bahawa kuasa tersebut mesti dilaksanakan dalam kerangka dan tatacara yang diperuntukkan oleh Perkara 42.
Di sinilah konsep Raja Berperlembagaan perlu difahami secara substantif, bukannya secara simbolik.
Kewujudan prerogatif tidak bermaksud ketiadaan kerangka perlembagaan. Sebaliknya, dalam sebuah sistem Raja Berperlembagaan, kuasa institusi diraja dan struktur perlembagaan bukanlah dua konsep yang saling menafikan. Kedua-duanya beroperasi dalam satu susunan perlembagaan yang sama.
Justeru, perbahasan yang lebih tepat bukanlah sama ada kuasa pengampunan itu “mutlak” atau “tidak mutlak” secara simplistik, tetapi apakah bentuk dan had prosedural yang ditetapkan oleh Perlembagaan terhadap pelaksanaan kuasa tersebut.
Keputusan baharu dan perbezaannya daripada polemik Titah Adendum
Perkembangan 18 September 2026 mempunyai satu perbezaan asas daripada isu Titah Adendum 2024.
Pada 2024, persoalannya ialah mengenai satu perintah tambahan yang menurut penghakiman Mahkamah Tinggi tidak dibincangkan dalam Mesyuarat Lembaga Pengampunan ke-61.
Pada 18 September 2026 pula, keputusan tahanan dalam rumah telah muncul selepas satu mesyuarat Lembaga Pengampunan yang baharu, iaitu Mesyuarat ke-64. BHEUU mengesahkan bahawa Yang di-Pertuan Agong telah memberikan pengampunan bersyarat yang membolehkan baki hukuman semasa Najib dijalani di bawah tahanan dalam rumah sehingga 23 Ogos 2028.
Perbezaan ini mempunyai implikasi perundangan yang besar.
Ia menunjukkan bahawa isu yang sebelum ini dipertikaikan dari sudut prosedur telah memasuki satu fasa baharu melalui proses pengampunan yang baharu.
Oleh sebab itu, tidak tepat untuk menganggap keputusan 18 September 2026 sekadar “menghidupkan semula” Titah Adendum 2024. Dari sudut analisis perlembagaan, ia merupakan perkembangan institusional yang berbeza dan perlu dinilai berdasarkan proses serta keputusan yang berlaku pada 2026.
Politik persepsi dan epistemologi maklumat
Satu lagi dimensi yang tidak kurang penting ialah politik persepsi.
Beberapa jam sebelum Mesyuarat Lembaga Pengampunan ke-64, satu dokumen yang didakwa sebagai perintah tahanan dalam rumah telah tersebar di media sosial. Hannah Yeoh kemudiannya menafikan bahawa beliau menandatangani dokumen tersebut dan menyatakan bahawa laporan telah dibuat kepada pihak berkuasa.
Peristiwa ini memperlihatkan satu cabaran baharu dalam tadbir urus demokrasi digital: kelajuan penyebaran maklumat sering mendahului proses pengesahan fakta.
Dalam konteks institusi negara, masalah ini lebih serius kerana sesuatu dokumen yang kelihatan rasmi boleh membentuk persepsi awam sebelum status autentiknya ditentukan.
Dalam persekitaran sedemikian, perbezaan antara tiga perkara perlu dipelihara: dokumen yang beredar, dokumen yang disahkan dan keputusan yang mempunyai kesan undang-undang.
Ketiga-tiganya tidak semestinya perkara yang sama.
Oleh itu, komunikasi rasmi bukan sekadar fungsi perhubungan awam. Dalam isu yang menyentuh institusi perlembagaan, komunikasi rasmi merupakan sebahagian daripada ekosistem legitimasi institusional.
Apabila fakta rasmi lambat atau tidak jelas, ruang epistemik tersebut cenderung dipenuhi spekulasi, tafsiran politik dan maklumat yang belum disahkan.
Kedaulatan undang-undang bukan bermaksud ketiadaan kritikan
Polemik ini juga wajar diletakkan dalam kerangka kedaulatan undang-undang.
Kedaulatan undang-undang tidak bermaksud bahawa setiap keputusan institusi mesti diterima tanpa persoalan. Sebaliknya, ia menuntut agar pertikaian mengenai keputusan tersebut disalurkan melalui mekanisme yang sah, hujah dikemukakan berdasarkan sumber undang-undang yang relevan dan keputusan institusi dicabar melalui proses yang tersedia dalam sistem perundangan.
Dalam konteks Najib, prinsip ini mempunyai kepentingan khusus kerana kes tersebut melibatkan seorang bekas Perdana Menteri, seorang tokoh politik yang mempunyai sejarah pengaruh yang besar dalam politik Malaysia dan sebuah kes jenayah yang telah menjadi perhatian domestik serta antarabangsa.
Keadaan sedemikian menuntut satu disiplin analisis yang lebih tinggi.
Kita perlu membezakan antara kritikan terhadap sesuatu keputusan, pertikaian terhadap proses, dan penolakan terhadap legitimasi institusi.
Ketiga-tiganya bukan perkara yang sama.
Kritikan terhadap keputusan adalah sebahagian daripada kehidupan demokrasi. Pertikaian terhadap proses pula merupakan mekanisme penting dalam negara yang berasaskan undang-undang.
Namun, dakwaan bahawa sesuatu institusi telah bertindak di luar bidang kuasa memerlukan asas fakta dan undang-undang yang lebih tinggi daripada sekadar ketidakpuasan politik.
Ketelusan dan legitimasi institusional
Keputusan pada 18 September 2026 turut menimbulkan persoalan yang lebih luas mengenai tahap ketelusan dalam proses pengampunan.
Pada 11 September, permohonan pengampunan Najib ditangguhkan. Seminggu kemudian, Lembaga Pengampunan bersidang semula dan keputusan yang berbeza diumumkan.
Dari sudut pentadbiran awam, perkembangan sedemikian secara semula jadi menghasilkan persoalan dalam kalangan masyarakat.
Namun, ketelusan tidak semestinya bermaksud pendedahan keseluruhan kandungan deliberasi dalaman sesebuah institusi.
Dalam sistem yang matang, terdapat perbezaan antara ketelusan keputusan dengan pendedahan keseluruhan proses deliberatif.
Apa yang sewajarnya dapat difahami oleh masyarakat ialah:
- keputusan apakah yang telah dibuat;
- institusi manakah yang mempunyai bidang kuasa;
- apakah asas perundangan umum yang membolehkan keputusan tersebut dibuat;
- apakah syarat yang dikenakan;
- dan apakah implikasi undang-undang sekiranya syarat tersebut dilanggar.
Dalam kes 18 September, BHEUU telah menyatakan bahawa pengampunan itu bersifat bersyarat dan kegagalan mematuhi syarat boleh menyebabkan pengampunan tersebut ditarik balik serta baki hukuman perlu dijalani di penjara.
Persoalan seterusnya ialah bagaimana syarat-syarat tersebut akan dilaksanakan dan dipantau. Pada tahap ini, aspek pelaksanaan menjadi sama penting dengan aspek keputusan.
Persoalan yang lebih besar daripada seorang individu
Pada akhirnya, polemik tahanan dalam rumah Najib tidak seharusnya difahami hanya melalui persoalan sama ada seorang bekas Perdana Menteri berada di penjara atau berada di kediamannya.
Ia membuka beberapa persoalan institusional yang lebih besar.
Bagaimanakah kuasa pengampunan harus ditafsirkan dalam kerangka Raja Berperlembagaan?
Apakah hubungan yang wajar antara prerogatif diraja dengan prosedur perlembagaan?
Apakah bentuk semakan kehakiman yang sesuai terhadap tindakan yang mempunyai karakter prerogatif tetapi dilaksanakan dalam lingkungan Perlembagaan?
Bagaimanakah sesuatu keputusan pengampunan bersyarat harus dilaksanakan dan dipantau?
Apakah implikasi keputusan ini terhadap kes-kes tahanan dalam rumah pada masa hadapan?
Dan yang tidak kurang penting, apakah standard komunikasi rasmi yang seharusnya diterapkan apabila keputusan institusi perlembagaan melibatkan tokoh politik berprofil tinggi?
Soalan-soalan tersebut jauh lebih substantif daripada pertarungan naratif mengenai siapa yang menang atau siapa yang kalah.
Penutup: daripada polemik individu kepada persoalan institusi
Perkembangan 18 September 2026 mungkin menyelesaikan satu tahap tertentu dalam polemik tahanan dalam rumah Najib, tetapi ia pada masa yang sama membuka ruang kepada persoalan perlembagaan dan pentadbiran yang lebih luas.
Perbezaan paling penting ialah antara keputusan yang dibuat melalui institusi dengan naratif yang dibentuk mengenai keputusan tersebut.
Dalam kes ini, proses baharu yang membawa kepada keputusan tahanan dalam rumah perlu dibezakan daripada kontroversi Titah Adendum 2024 yang menjadi subjek litigasi sebelum ini.
Perbezaan itu penting kerana legitimasi sesuatu keputusan tidak hanya bergantung pada hasil akhirnya, tetapi juga pada proses perlembagaan yang melahirkannya.
Begitu juga, kedaulatan undang-undang tidak boleh diukur semata-mata berdasarkan sama ada sesuatu keputusan memihak kepada kumpulan politik tertentu. Ukurannya ialah sama ada pertikaian dapat diselesaikan melalui saluran yang sah, sama ada institusi melaksanakan fungsi dalam bidang kuasa yang diberikan dan sama ada masyarakat mempunyai akses kepada maklumat yang mencukupi untuk memahami asas sesuatu keputusan.
Dalam erti kata itu, kes Najib merupakan satu kajian kes yang sangat signifikan tentang hubungan antara monarki berperlembagaan, kehakiman, eksekutif, mekanisme pengampunan, politik kepartian, media digital dan kepercayaan awam.
Najib mungkin menjadi tokoh utama dalam episod ini.
Namun, persoalan yang lebih mendasar ialah persoalan mengenai institusi itu sendiri:
Bagaimanakah Malaysia memastikan bahawa kuasa yang diberikan oleh Perlembagaan dilaksanakan melalui proses yang sah, keputusan institusi dapat difahami oleh masyarakat, kritikan dapat berlangsung secara demokratik, dan kepercayaan terhadap institusi negara terus dipelihara tanpa mengorbankan prinsip kedaulatan undang-undang?
Dalam konteks inilah polemik tahanan dalam rumah Najib perlu dilihat — bukan sekadar sebagai episod politik seorang bekas Perdana Menteri, tetapi sebagai ujian terhadap keupayaan sistem perlembagaan Malaysia mengurus pertindihan antara kuasa, undang-undang, institusi dan persepsi awam.
